HOME / COLUMNS NRC / Verschil vervaagt tussen…

COLUMNS NRC / 7 januari 2015

Verschil vervaagt tussen wetenschappen

Ik herinner mij mijn eerste college economie als de dag van gisteren. Een druilerige maandagochtend in een inmiddels gesloopte collegezaal. Mijn docent was professor J. Klant, hoogleraar geschiedenis van het economisch denken. Het college ging over Adam Smith, David Ricardo en andere helden uit onze discipline. Maar het ging ook over de grondslagen van de sociale wetenschappen. Die waren fundamenteel verschillend van de natuurwetenschappen, zo leerde Klant ons. In de natuurwetenschappen kon je experimenteren. Sociale wetenschappers konden dat niet. Natuurwetenschappen kenden natuurwetten, sociale wetenschappen niet. Maar bovenal was er het probleem van determinisme versus vrije wil: de natuurwetten schreven deterministisch voor hoe deeltjes zich gedroegen. Hoe anders was dat bij mensen. Die hebben de onhebbelijke gewoonte om uit vrije wil hun eigen weg te kiezen. Kom maar op met je theoretische voorspelling, professor. Wat ga ik dadelijk zeggen: “ja” of “nee”? Ik voorspel u één ding met 100% zekerheid: uw voorspelling komt niet uit. Daar zal ik persoonlijk voor zorgen.
Het college stelde vragen die mij al jaren bezig hielden: hoe verhoudt de voorspelling van de sociale wetenschapper zich tot de eigen verantwoordelijkheid van het individu? Ik vond het prachtig. En toch zou je dat college vandaag de dag nooit meer zó geven. Tussen de wereldbeelden van de sociale wetenschapper van toen en die van vandaag gaapt een diepe kloof: het gevolg van vijfendertig jaar wetenschappelijke vooruitgang. Of misschien beter: die vooruitgang heeft een kloof gedicht. Het verschil tussen sociale en natuurwetenschappen vervaagt geleidelijk.
Edward Wilson – bioloog op Harvard en recent in deze krant onderwerp van controverse tussen Bas Heijne en Rosanne Hertzberger- is één van de mensen die er prachtig over kan schrijven. Lees vooral zijn boek Consilience. Chaostheorie heeft ons laten zien waarom zelfs systemen die voldoen aan zeer simpele wiskundige wetten, toch moeilijk voorspelbaar zijn. Het overbekende voorbeeld van de klapwiekende vlinder die een orkaan 1000 mijl verderop teweeg brengt. Het weer is inderdaad een typisch voorbeeld. De relevante wetmatigheden zijn genoegzaam bekend. Toch tast de weerman voorbij de eerste paar dagen nog steeds in het duister.
De evolutionaire en moleculaire biologie, de psychologie en de archeologie bieden steeds meer inzicht in hoe de homo sapiens zich in de loop van miljoenen jaren heeft ontwikkeld. Die wetmatigheden komen economen bekend voor. Selectie en efficiency zijn in de evolutie cruciaal. Niemand ontkent dat wij een unieke soort zijn. Onze macht over deze wereld is immers ongeëvenaard. Tegelijkertijd zijn wij niet meer dan één soort onder duizenden andere. Geen van onze eigenschappen blijkt uniek. Slechts een gelukkig combinatie ervan heeft ons de laatste tienduizend jaar in staat gesteld de heerschappij over dit ondermaanse te verwerven. We zijn net een beetje slimmer en beter in staat tot samenwerken, we hebben het goede postuur, en bovenal, we hebben alle golven van selectie overleefd. Maar verder is er niet zoveel bijzonders aan ons.
Met dit toenemende inzicht komt ook de vraag naar de herkomst van ons bewustzijn in beeld, van onze emoties, en ons normbesef. Wat is de evolutionaire rol van schoonheid en kunst? De kunstuitingen van primitieve menselijke samenlevingen in verschillende continenten lijken verbijsterend veel op elkaar. We weten tegenwoordig ook dat onze planeet niet meer is dan een uithoek van het heelal, zoals er nog miljoenen andere uithoeken zijn. Je zou bijna denken dat er dan in minstens één andere uithoek ook leven moet zijn. Het zijn allemaal fascinerende inzichten, die in ieder geval mijn wereldbeeld op zijn kop hebben gezet. En wat we ermee moeten? Eerlijk gezegd: nog geen idee.

Download column

Verwijzing naar artikel R. Hertzberger
Verwijzing naar artikel B. Heijne
Reactie Ruud Abma

3 REACTIES

  1. dick slagter - januari 10, 2015 om 12:05 pm

    Geachte heer Teulings,
    ik lees uw columns altijd met veel genoegen. U komt via de media op mij over als iemand die vooral waarheid zoekt. In mijn ogen is dat vrij zeldzaam en een grote kwaliteit.
    Uw column deze week ademt de evolutie van de mens en daar wil ik graag op aanhaken. Algemeen wordt aangenomen dat de evolutionaire geschiedenis van de mens nog altijd niet afdoende is gereconstrueerd, hoewel we wetenschappelijk veel verder zijn dan in Darwins tijd. Gelukkig is dat niet meer zo. Er is wel degelijk een deugdelijk wetenschappelijk verantwoorde samenhangende reconstructie beschikbaar die onze gehele evolutie, van soortvorming tot en met onze moderne verschijning, volledig en sluitend verklaart. Dit is verwoord in een boek van mijn hand dat “Homo nudus-de naakte mens” is gedoopt. Vachtverlies, rechtop lopen, monogamie in grote groepen, taal, grote hersenen, intelligentie en bewustzijn, dit en meer komt allemaal uitvoerig aan bod en blijkt logisch te kunnen worden verklaard. Het zal u misschien in het bijzonder aanspreken dat daarin blijkt dat economisch handelen ook bij chimpansees voorkomt. Niet zo vreemd als het op het eerst gezicht lijkt, want in essentie is economisch handelen sociaal gedrag dat evolutionair kan ontstaan bij intelligente en intens op elkaar betrokken dieren. In mijn ogen haalt dit inzicht de mens niet naar beneden, het geeft eerder andere dieren de waardering die we hen verschuldigd zijn. Op de site http://www.homonudus.nl vindt u een korte introductie over “Homo nudus”. Ik heb helaas geen presentexemplaar meer, anders zou ik het u met plezier toesturen.
    In het slot van uw column noemt u de evolutionaire rol van kunst. Misschien dat de omgekeerde vraag een antwoord in zich draagt: hoe kon kunst evolutionair ontstaan. De in Nederland niet zo bekende Amerikaanse gedragsbioloog Richard Alexander heeft daar buitengewoon verstandige dingen over geschreven. Het boek “Human Social Evolution” dat recent bij de Oxford University Press is uitgekomen biedt een mooi samenvattende overzicht van zijn levenswerk. Kunst komt daar in hoofdstuk 15 aan bod. Prof. Alexander biedt een verrassende verklaring dit getuigt van diep inzicht. Het zal u zeker boeien.

    Evolutionaire inzichten verbinden naar mijn overtuiging meer dan wat ook de mens met de wereld waarin hij leeft. In deze tijd hebben wij daaraan een grote behoefte. Ik heb er in ieder geval van geleerd dat mensen de wereld nogal eens op zijn kop gezet beschouwen. Evolutie heeft bij mij het een en ander rechtgezet. Ik koester het en ben er blij mee.

    Ik hoop u hiermee van dienst te zijn geweest en maak van de gelegenheid gebruik u nogmaals te danken voor uw columns.
    Vriendelijke groet, Dick Slagter

    Beantwoorden
  2. Wilco Visscher - januari 22, 2015 om 2:47 am

    Geachte heer Teulings,

    Met veel plezier lees ik uw stukjes in de NRC. Normaal gesproken reageer ik niet maar bij deze.
    Mbt het stuk over de Islam zal veranderen, en hoeft daarom niet gebasht te worden:

    Met het tweede deel van die zin ben ik het eens. Het eerste deel gaat over dat Islam “moderne” waarden zal incorporeren waarbij u het vergelijkt met de ontwikkeling van het Christendom.
    U neemt een clubje Moslims in Nederland als steekproef. Vraag me alleen af waarop u uw toekomstige geloof op baseert. Tuurlijk u wil duiden. Terwijl het er op lijkt dat Islam orthodoxer is geworden dan de afgelopen decenia. Zie Nigeria en vergelijk dat eens met 150 jaar geleden….dan heb ik het nog niet over Arabische landen.
    Historisch zijn er vast voorbeelden te vinden van moderne samenlevingen die ten onder gingen en door terug te grijpen op ortodoxe waarden vaak uit religie zich weer wisten op te richten. Vaak door een “andere” bevolkingsgroep. De Christenen die Nederland over heeft zijn ook orthodoxer dan de grote groep van Christen zeg pakweg 20 jaar geleden. Amerikanen?

    Ok, ik zet hier ook wat veronderstellingen neer maar ik ben dan ook geen wetenschapper…

    Beantwoorden
    • Coen Teulings - januari 22, 2015 om 8:24 am

      Geachte heer Visscher,

      Dank voor uw reactie. Ik heb het niet over de Islam in het algemeen, maar over de Islam in Nederland. Ik zie de Islam in Pakistan zich nog niet zo snel aanpassen, simpelweg omdat man-vrouw verhoudingen daar nog zeer archaïsch zijn. Nederlandse Islamieten beleven hun Islamitisch identiteit misschien intensiever dan 10 jaar terug, al was het maar omdat Nederland hen voortdurend op hun Islamitische identiteit aanspreekt. Ik verwacht ook niet dat de Islam in Nederland zal verdwijnen. Wie echter kijkt naar de feitelijke ontwikkelingen in de Turkse en Marokkaanse gemeenschap in Nederland ziet een sterke stijging van het opleidingsniveau, met name van vrouwen. Die groepen hebben geen enkel belang bij een fundamentalistische Islam. U heeft gelijk dat er her en der in de wereld fundamentalistische enclaves bestaan in alle religies (zie Israel, zie de beweging in de VS die onderwijs in het creationisme verplicht wil stellen op school). Net zomin als wij gemiddelde Christen of Jood voortdurend moeten aanspreken op deze groepen, zo moet je dat ook niet doen met de gemiddelde Islamiet in Nederland. En verder lijkt me een actief beleid gericht op de gevaren van mensen die terugkeren uit Syrie zeer gewenst, maar dan kun je de Nederlandse Islamitisch gemeenschap beter mee dan tegen hebben.

      Coen Teulings

      Beantwoorden